کلات (Chelate)
کلات به ترکیبی شیمیایی گفته میشود که در آن یک یون فلزی توسط یک مولکول آلی چنددندانهای احاطه شده و به صورت یک کمپلکس پایدار در محلول باقی میماند. این ساختار موجب میشود عنصر فلزی در برابر واکنشهای شیمیایی نامطلوب در محیط خاک یا محلول غذایی پایدار بماند و قابلیت جذب آن برای گیاه افزایش یابد.
در تغذیه گیاه، کلاته کردن عناصر ریزمغذی اهمیت ویژهای دارد. عناصری مانند آهن، روی، منگنز و مس در بسیاری از خاکها، بهویژه خاکهای آهکی و دارای pH بالا، به سرعت با ترکیبات معدنی واکنش داده و به شکلهای نامحلول تبدیل میشوند. در این شرایط، حتی اگر عنصر مورد نظر در خاک وجود داشته باشد، قابلیت جذب آن توسط ریشه گیاه کاهش مییابد. استفاده از ترکیبات کلاته باعث میشود یون فلزی در محلول خاک پایدار باقی بماند و در دسترس سیستم ریشه قرار گیرد.
عناصر ریزمغذی به شکل کلاته اهمیت ویژهای دارد؛ چون این عناصر (مثل آهن، روی، منگنز و مس) در خاکهای آهکی و با pH بالا سریعا به شکلهای نامحلول تبدیل میشوند و با کلاته کردن، یون فلزی در محلول خاک پایدار میماند و قابلیت جذب آن توسط ریشه افزایش مییابد.
عوامل مختلفی بر پایداری کلاتها تأثیر دارند که از جمله آنها میتوان به نوع عامل کلاتکننده، pH محیط و شرایط شیمیایی خاک اشاره کرد. برای مثال کلات EDTA در محدوده pH اسیدی تا خنثی پایداری مناسبی دارد، در حالی که کلات EDDHA در خاکهای آهکی و pH بالا پایداری بیشتری نشان میدهد و به همین دلیل در تولید کودهای آهن برای این نوع خاکها کاربرد گستردهای دارد.
کودهای کلاته به دلیل افزایش پایداری و قابلیت جذب عناصر ریزمغذی، نقش مهمی در اصلاح کمبودهای تغذیهای گیاهان دارند. استفاده صحیح از این ترکیبات میتواند به بهبود رشد گیاه، افزایش کارایی مصرف عناصر غذایی و ارتقای عملکرد محصولات کشاورزی کمک کند.